این سایت مشاور ساخت است.

سایتی برای تحقق رویاهایی شما روی زمین

تماس با ما +651 464 033 04

خیابان پیروزی

دوشنبه - شنبه 8 صبح - 8 عصر

بالا

 

 

                   احمدرضا تورانی * امیرحسین جمشیدی**

 

چکیده                                                              

معماری معاصر ایران همگام با عصر پیشرفت سریع تکنولوژی، علم و ارتباطات تغییرات عمیقی را تجربه نموده است. این تغییرات در هر دو جنبه ی هویت و کالبد معماری تاثیرگذار بوده است. در این میان با افزایش سریع جمعیت و رشد سریع شهرها پیش بینی و برنامه ریزی حول مسائل و خصوصا توسعه ی شهری اهمیت ویژه ای یافت. و برنامه ریزی در قالب طرح های جامع و تفضیلی برای شهرها بوجود آمد. با وجود قدمت زیاد شهرسازی در ایران ولی سابقه ی تهیه ی طرح جامع به سال 1345 باز میگردد. همچنین در کنار ضوابط و مقررات مصوب طرح های جامع همچنان قوانین مصوب دیگر ارگان ها نیز بر معماری دوران معاصر تاثیر گذار بوده است. بافت مسکونی قسمت عمده ی ساخت و ساز شهر را شامل می شود و بیش از هر عرصه ی دیگری بنا بر ابعاد زمین در جریان تفکیک زمین و قوانین ساخت و ساز بنا از ضوابط و مقررات مصوب ارگان ها تاثیر می پذیرد. این جریان موثر بر معماری در حالی است که بعضا ضوابط و مقررات مصوب ارگان های مختلف با هم مغایر و هر یک به نحوی بر کالبد معماری معاصر تاثیرگذار بوده است. در این پژوهش با مطالعه نمونه واحد های مسکونی ساخته شده در زمان ابلاغ مصوبه های اولین طرح جامع، به بررسی نحوه ی تغییرات و ویژگی های کالبدی معماری مسکونی معاصر متاثر از ضوابط و مقررات مصوب ارگان ها پرداخته می شود. در نتیجه تحت تاثیر محدودیت ها و ضوابط مصوب ارگان ها برخی از عتاصر فضایی کارآمد سنتی از کالبد معماری معاصر حذف و همچنین برخی دیگر از کیفیات ارزشمند موجود در فضاهای مسکونی معاصر حذف گردیده اند.

 

 

واژگان کلیدی

ضوابط و مقررات، طرح جامع، کالبد معماری مسکونی، معماری معاصر، شیراز

 

 

*  دانشجوی دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران.

** دانشجوی دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران.

 

مقدمه                                                                                                            

سابقــه برنامــه ریزی شهـــری در جهان به اواسط قرن هـجـــدهم و همــگام با انقلاب صنعتی باز میگردد (عزیزی، ). در این دوران با توسعه شهرها و افزایش جمعیت و مهاجرت به شهرها، تنوع نیازهای شهری افزایش یافت و این امر عامل شروع بروزمشکلات شهرنشینی گردید. لذا پیش بینی و برنامه ریزی حول مسائل و خصوصا توسعه ی شهر اهمیتی افزونی یافت (ضرابی و قنبری، 1389). برنامه ریزی شهری در اروپا  مربوط به 2 الی 3 قرن پیش در انگلستان – خواستگاه انقلاب صنعتی- می باشند. در اروپا طرح های جامع که نمود تبلور برنامه ریزی شهری است، غالبا بین جنگ های جهانی تدوین و پس از آن تکمیل گردید ( مجتهد زاده، 1383). این طرح ها نقش هدایت کننده در توسعه و رشد شهرها بخصوص شهرهای بزرگ و صنعتی را داشته اند، البته باید توجه داشت طرح های بهسازی هر یک با سیاست های خاص، تا حدی با طرح های جامع متفاوت هستند. شروع طرح های بهسازی مدرن در انگلستان در سال 1999، اوایل قرن بیست و یکم می باشد (افتخاری راد، 1389). در ایران با اینکه شهرسازی سابقه ی بسیار طولانی دارد، ولی تهیه طرح های جامع سابقه ی چندانی ندارد و تاریخ تهیه اولین طرح جامع شهری به سال 1345 می باشد (حبیبی، 1386). تا قبل از اصلاحات اراضی، شهرنشینی در ایران روند طبیعی داشته است. ولی با افزایش ناگهانی قیمت نفت و ورود سرمایه های ناشی از این منبع درآمد به شهرهای بزرگ و پایتخت میزان ساخت و ساز، عمران و آبادانی شدت گرفت. در حالی که میزان خدمات و امکانات در شهرها افزایش می یافت، میزان مهاجرت از روستاها به شهر و رشد جمـعیت مخصوصا در کشورهای در حال توسعه و در پـی آن گسترش شهـرها نیز افزایش یافت (آیتی ، 1390). از اینرو طرح های جامع به عنوان راهنمای توسعه شهر بوجود آمدند. در این راستا بیشترین تاثیر ضوابط و مقررات طرح های جامع بر ساختمان های مسکونی بوده است. این تاثیرات متاثر از عوامل مختلف مانند نحوه ی تقسیم اراضی شهری و همچنین سهم عمده ی بخش مسکونی از ساخت و سازها در مقیاس شهری دانست. بدین طریق پاره ای از تغییرات معماری معاصر خصوصا در بخش مسکونی را میتوان در برنامه ریزی شهری و در راس آن طرح های جامع و ضوابط خاص منطقه ای مربوط به مراجع ذیربط نظیر شهرداری و وزارت راه و ساختمان پیجویی نمود.

 

بیان مسئله

طرح های جامع برای پاسخ به یک جریان سریع انقلابی در توسعه ی شهری، اجتماعی و اقتصادی بوجود آمدند و بر شکل و معماری شهر تاثیر گذاشته اند. ضوابط و مقررات شهرسازی و معماری طرح های جامع و تفضیلی شاید یکی از عوامل تاثیرگذار بر معماری معاصر ایران هستند که مغفول مانده اند. پس از ورود شهرسازی مدرن به ایران و شروع تهیه طرح های جامع، ضوابط و مقررات مصوب این طرح ها نظیر حداکثر و حداقل سطح اشغال، ضوابط ارتفاعی، نحوه قرارگیری ملک در عرصه، بازشوها و پارکینگ ها تاثیر بسزایی در معماری معاصر ایران گذاشت. این ضوابط اگرچه جزء لاینفک شهرسازی مدرن می باشند، اما تاثیر آن ها بر نوع معماری امری غیر قابل انکار می باشد. ازاینرو این پژوهش در نظر دارد با مقایسه تطبیقی ضوابط و مقررات اولین طرح جامع در شهر شیراز و ضوابط و مقررات مصوب سایر ارگان ها با ساختمان های ساخته شده بر طبق آن، میزان و نحوه تاثیر و موفقیت این ضوابط را بر کالبد معماری مسکونی معاصر بررسی نماید.

اهمیت و ضرورت پژوهش

ضوابط و مقررات شهرسازی یکی از عوامل مهم و تاثیرگــذار بر کالبد و صورت معماری در دوران معاصر می باشد. از آنجا که ابنیه مسکونی گستره ی وسیعی از شهر و معماری را در دوران های مختلف تشکیل می دهد و بیشترین تاثیر را ازخلل ضوابط و مقررات شهرسازی نسبت به سایر کاربری ها – عرصه ها دارد، ضرورت پژوهش در ارتباط با تاثیرات بین طرح های جامع و معماری مسکونی معاصر روشن است. بنابراین در این پژوهش شناخت و تحلیل میزان و نوع تاثیر ضوابط و مقررات طرح های جامع بر کالبد معماری مسکونی معاصر مورد مداقه قرار میگردد.

پیشینه پژوهش

در سالهای اخیر در خصوص معماری معاصر و عوامل و جریان های فکری متفاوت که بر آن تاثیر گذاشته است، پژوهش های متعدد صورت پذیرفته است. حقیر در سال 1387 با معماری دوره اول پهلوی را با وجود تمام تنوع سبکی از زیر مجموعه های سبکی جنبش آر – نوو معرفی می کند (حقیر، 1387). زرکش معماری بناهای خصوصی در دوره پهلوی را متاثر از بناهای دولتی و عمومی می داند و عوامل تاثیرگذار را در چهار گروه اصلی خصوصیات بناهای دولتی و عمومی، ویژگی ها و شرایط بخش خصوصی، عوامل واسطه ای و عوامل جانبی و زمینه ای معرفی می کند (زرکش، 1391). وی همچنین در سال 1388 عامل موثر بر شکل گیری معماری ابنیه خصوصی در دوران پهلوی دوم را بیان و تشریح می نماید( زرکش، 1388). میری نژاد رماتیسم را در معماری معاصر در دوره پهلوی بررسی کرده و با توجه به خصوصیات رماتیسم در این دوره رماتیسم شکل گرفته در ایران را شبـــه رماتیسم می نامد (میری نژاد ،1392). خیبری در سال 1392، انقلاب مشروطه را بر معماری پهلوی تاثیرگذار می داند و معماری این دوره  را ناشی از اندیشه ی تجدد و مدرنیته وارد شده از دوره قاجار و از طرف دیگر وجود اندیشه های انقلاب مشروطه معرفی می کند (خیبری، 1392). در خصوص بررسی های انجام گرفته در ضوابط و مقررات شهرسازی وارثی سال 1391 میزان تحقق پذیری طرح جامع شهر جدید بینالود را بررسی نموده و آن را به دلایل محاسبات وپیش بینی های آمار اولیه در تهیه طرح جامع ناکارآمد معرفی می نماید (وارثی، 1391). همچنین صالحی میلانی سال 1381 ضوابط و مقررات مقطعی را بر سازمان کالبدی شهر تهران بسیار تاثیرگذار معرفی میکند (صالحی، 1381). صالحی سال 1382 نقش و اهمیتی ضوابط و مقررات شهرسازی را در زمان معـــاصربررسـی می نماید و کیــفیت محیط زندگی را پس از حاکمیت ضوابط و مقــررات مصوب، ناشی از ناکارآمــــدی ضـوابط و مقـــررات در مـرحله ی اجــــرا میداند ( صالحی میلانی، 1382). اما در خلال پژوهش های صورت گرفته تاثیر ضوابط و مقررات حاکم بر معماری مسکونی کار آمدی و ناکارآمدی آن و مغایرت های دستورالعمل های ارگان های مختلف بر معماری معاصر مورد بررسی و ارزیابی واقع نگردیده است.

سوال های پژوهش

  • – آیا ضوابط و مقررات طرح های جامع حاکم بر شهرسازی و معماری بر کالبد معماری مسکونی معاصر تاثیرگذار است؟
  • – آیا ضوابط و مقررات طرح های جامع حاکم بر شهرسازی و معماری پاسخگوی نیازهای کاربردی و کالبدی معماری مسکونی معاصر ایران می باشد؟
  • – آیا قوانین مصوب در جهت پاسخگویی به نوآوری در جریان های مترقی معماری مسکونی معاصر ایران می باشد؟

فرضیه های پژوهش

  • – ضوابط و مقررات طرح های جامع حاکم بر شهرسازی و معماری معاصر بر کالبد معماری مسکونی معاصر تاثیر گذار است.
  • – ضوابط و مقررات طرح های جامع حاکم بر شهرسازی و معماری پاسخگوی نیازهای کاربردی و کالبدی معماری مسکونی نبوده است.
  • – قوانین مصوب ارگان ها در جهت پاسخگویی به جریان های مترقی معماری مسکونی معاصر نمی باشد.

هدف پژوهش

  • – شناخت نوع و نحوه تاثیر ضوابط و مقررات اولین طرح جامع شیراز حاکم بر شهرسازی و معماری بر کالبد معماری مسکونی معاصر شهر شیراز .

روش پژوهش

با توجه به موضوع و عوامل مورد بررسی، پژوهش بر اساس اهداف از نوع نظری و کاربردی است. که در راستای توسعه ی مرز دانش حرکت خواهد کرد و همچنین به دنبال ارائه ی الگو های علمی – کاربردی جهت استفاده معماران معاصر خواهد بود. و در این راستا از منطق استقرایی یا جز به کل استفاده بهره می گیرد. بدین منظور ساختمان های مسکونی در محدوده ی زمانی اعمال قوانین طرح جامع تعیین گردیده و با دسته بندی و بررسی آنها، کاوش به منظور پاسخ به سوال و تحقق هدف پژوهش صورت پذیرفت. داده های پژوهش به صورت ترکیبی و آمیخته می باشد. منابع دسته اول شامل مشخصات کالبدی و زمانی احداث ساختمان و پلان واحد های مسکونی است که از طریق مطالعات میدانی صورت گرفت. منابع دسته دوم شامل نظریات طراحان و صاحب نظران معماری در رابطه با دسته بندی 20 نمونه ی منتخب است، که از طریق مصاحبه گرد آوری و تدوین گردید. برداشت پلان ها به صورت میدانی توسط تیم متخصص نقشه برداری به کمک متر لیزری لایکا مدل D510 تهیه گردید، همچنین اطلاعات زمانی و مشخصات فنی واحدها از طریق مشاهده و مصاحبه با مالکان و ساکنین تدوین شد. از آنجا که شناسایی و بررسی تمام نمونه های پراکنده در سطح شیراز امکان پذیر نبود، محدوده ای از بافت مسکونی شهر شیراز که بناهای آن غالبا در زمان ابلاغ مصوبات طرح جامع احداث گردیده بود، با مطالعات کتابخانه و مراجعه به مراجع صدور پروانه انتخاب گردید و سپس با روش مقایسه ای و با نظر متخصصین ساختمان ها بر اساس نحوه و جهت قرارگیری در زمین به چهار گروه دسته بندی گردید. در ابتدا روش پژوهش پدیدار شناسانه از زیر مجموعه های پژوهش کیفی بود که مصوبات شهرسازی و معماری معاصر تحلیل و سپس از طریق مصاحبه و نظر سنجی از متخصصین و صاحب نظران در دو مرحله ی تهیه و دسته بندی نمونه های موردی و همچنین مرحله جمع بندی نهایی از طریق کمی انجام گرفت که به طریقی ضامن موثق بودن یافته های پژوهش است. در مرحله بعد پژوهش توصیفی – تحلیلی در رابطه با تاثیر ظوابط و مقررات بر معماری مسکونی معاصر در نمونه های موردی انجام گرفت و نتایج حاصل برای حصول اطمینان به چندین نفر از صاحبنظران معماری در حوزه ی مربوط برای ارایه نقطه نظرات و پیشنهادات ارسال گردید.

محدوده پژوهش

شیراز بزرگترین شهر منطقه جنوبی ایران و دارای اقلیمی نیمه گرم و خشک با طول و عرض جغرافیایی “33 °52 و “33 °29 و 1491 متر ارتفاع از سطح دریا می باشد (برزگر، 1392). شهر شیراز با جمعیت 1460665 نفر در سال 90 و مساحت 6049 کیلومتر مربع یکی از شهر های بزرگ و پر جمعیت ایران است. این شهر واقع در اقلیم نیمه گرم و خشک (قبادیان، ) با رطوبت نسبی 19 تا 65 درصد،mm  9/304 بارندگی سالیانه است (مرکز آمار ایران، 1393). این شهر با قدمت طولانی، دارای معماری مسکونی خاص در دوران های مختلف تاریخی می باشد. معماری مسکونی متاثر از اقلیم با حیاط های مرکزی و یا به صورت کوشک در باغ و یا در دوران معاصر در بافت های متراکم شهری بنا نهاده شده است و شاید بتوان آن را متاثر از ابعاد زمان و مکان حاکم بر هویت معماری هر دوران می باشد (تقوایی، 1391). این نوع از معماری مسکونی غالبا در جهت گسترش شهر و در خیابانهایی که بر مبنای طرح های جامع برنامه ریزی شده اند در حدود سال های 1351 تا 1357 ساخته شده اند. بدین منظور نقشه ها و مشخصات 20 ساختمان مسکونی ساخته شده در بازه ی زمانی ذکر شده حدفاصل خیابان های مشیر فاطمی تا ملاصدرا  شیراز تهیه گردید و بر اساس نوع قرارگیری این ساختمان ها در زمین به 4 دسته تقسیم و در این پژوهش مورد بررسی واقع گردیدند.

احمد رضا تورانی

تصویر شماره 1. محدوده خیابان مشیرفاطمی تا ملاصدرا منبع: برگرفته از Google Earth

طرح های شهری

طرح جامع و طرح تفضیلی 2 طرح مهم در راهبردهای برنامه ریزی و مدیریت شهری می باشند.طرح جامع، طرح بلند مدتی است که باتوجه به اطلاعات آماری اولیه مربوط به مجموع مسائل و مشخصات جغرافیایی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و جمعیتی برنامه ریزی و تدوین می شود (مهندسین مشاور شهر و خانه، 1383) و در آن نحوه ی استفاده از اراضی ومنطقه بندی مربوط به حوزه های مسکونی، صنعتی، بازرگانی، اداری و کشاورزی و تاسیسات و تجهیزات و تسهیلات عمومی مناطق نوسازی، بهسازی و اولویت های مربوط به آن ها تعیین می شود و ضوابط و مقررات مربوط به کلیه موارد و همچنین ضوابط مربوط به حفظ بناها و نماهای تاریخی و مناظر طبیعی، تهیه و تنظیم می گردد، و بر حسب نیاز و ضرورت قابل تجدید نظر می باشد. این طــرح های شهـری براساس سلسله مراتب برنامه ریزی ودرجه بندی اولویت به صورت تهیه طرح جامع ملی و سراسری، تهیه طرح های جامع منطقه ای بر اساس طرح جامع ملی، تهیه طرح های جامع شهری بر پایه طرح های جامع منطقه ای تهیه می شوند(برمگ، 1389 ). طرح تفضیلی نیز طرحی است که بر اساس معیارها و ضوابط کلی طرح جامع  شهری، نحوه استفاده از زمینهای شهری در سطح محلات مختلف شهر و موقعیت و مساحت دقیقی زمین برای هر یک و همچنین وضع دقیــق و تفضـیلی شبکه ی عبورومــرور و میزان تراکم جمعیت و تراکـم ساختمانی در واحدهای شهری و اولویت های مربوط به مناطق بهسازی و نوسازی و توسعه و حل مشکلات شهری  و موقعیت کلیه عوامل شهری در آن تعیین و نقشه ها و مشخصات مربوط به مالکیت بر اساس مدارک ثبتی تنظیم می شود.

در ابتدای تهیه طرح های جامع درایران، تهیه این طرح برای 28 شهر درنظر گرفته شد (برمگ، 1389). تهیه اولین طرح جامع شیراز در تاریخ 23/11/1345 از طریق شورای عالی شهرسازی به دانشگاه تهران واگذار گردید. مطالعات تهیه اولین طرح جامع شیراز در دو مرحله انجام پذیرفت. مرحله نهایی آن که مربوط به نحوه ی مصرف زمین ها و چگونگی گسترش شهر و همچنین تعیین ضوابط مناسب و علمی در دوره 25 ساله می باشد، در جلسه مورخ 25/4/1351 توسط شورای عالی شهرسازی به تصویب رسید (دانشکده هنرهای زیبا –موسسه مطالعات و تحیقات اجتماعی،1351). تصویر شماره 2 ایده کلی طرح جامع 1351 شیراز را نشان می دهد. در این نقشه قسمت های توسعه یافته موجود، قسمت های پیش بینی شده برای توسعه ومراکز توسعه همچنین جهات رشد و توسعه ی خطی شهر از شمال غرب و جنوب شرق نمایش داده شده است.

احمد رضا تورانی

تصویر شماره 2. ایده کلی اولین طرح جامع شیراز (دانشکده هنرهای زیبا –موسسه مطالعات و تحیقات اجتماعی،1351)

 

ضوابط و مقررات حاکم بر شهرسازی و معماری

براساس این طرح حوزه های استفاده از اراضی مسکونی به چهار دسته حوزه مسکونی با تراکم کم، حوزه مسکونی با تراکم متوسط، حوزه مسکونی با تراکم زیاد و حوزه مسکونی با تراکم ویژه تقسیم بندی می شود. در مشخصه حوزه مسکونی با تراکم کم، تعداد واحدهای مسکونی 37 واحد در هکتارو یا بطور متوسط دارای تراکم خالص معادل 150 نفر در هکتار، حوزه مسکونی با تراکم متوسط تعداد واحدهای مسکونی در هکتار 40 تا 75 واحد و یا بطور متوسط 200 نفر در هکتار، در حوزه مسکونی با تراکم زیاد تعداد واحدها 75 تا 100 واحد در هکتار که دارای تراکم خالص در حدود 250 تا 300 نفر در هکتار پیش بینی گردیده است. حوزه مسکونی با تراکم ویژه محدوده های شهر قدیمی را شامل می شده است که دارای تراکمی معادل 450 تا 500 نفر در هکتار ویا 100 تا 120 واحد مسکونی در هکتار می باشد. اولین طرح تفضیلی شیراز و به طبع آن اولین طرح جامع شیراز در سال 1351 توسط شرکت امکو تهیه گردید. محدوده مورد بررسی در پژوهش حاظر طبق طرح جامع به عنوان محدوده مسکونی با تراکم کم معرفی شده است وقوانین ومقررات اجرایی این حوزه ها طبق مصوبات شورای عالی شهرسازی دراولین طرح جامع به شرح زیر می باشد :

  1. ضریب تصرف ساختمانی در این حوزه 2 مترمکعب بر متر مربع خواهد بود.
  2. حداقل سطح زمین برای هر واحد مسکونی 270 متر مربع می باشد .
  3. سطح ماکزیمم زیربنای قطعه زمین 50 درصد کل سطح قطعه می باشد .
  4. فضای آزاد قطعه زمینی نبایستی کمتر از 50 درصد سطح کل قطعه زمین باشد .
  5. تعداد واحدهای مسکونی نبایستی از 37 واحد در هکتارتجاوز نماید .
  6. فضای آزاد پیشنهادی بمنظور بازی کورکان و درختکاری منظور گردیده است، بنابراین استفاده از پارکینگ در این فضا مجاز نمی باشد.
  7. سطح طبقه زیرین در موقع محاسبه حجم ساختمان محاسبه می گردد .
  8. پیش آمدگی های ساختمان چنانچه طرفین آن باز باشد2/1 مساحت آن جزء سطح طبقات محسوب می گردد و چنانچه طرفین آن بسته باشد 3/2 آن جزء سطح طبقات محسوب می گردد و اگر کلیه جهات بوسیله دیوار ، شبکه یا شیشه مسدود گردید تماما جزء سطح زیربنا محسوب می گردد .
  9. چنانچه در ساختمان بمنظور استفاده از فضای باز بیشتر و استفاده از پارکینگ ، طبقه همکف را با فضای آزاد مربوط نماید این سطح به مساحت زیربنا اضافه نمی گردد.
  10. چنانچه حیاط خلوت در ساختمان مورد نیاز باشد ، به شرطی می توان از آن استفاده کرد که سطح آن از 7% سطح کل و یا کمتر از20 متر مربع نباشد ( دانشکده هنرهای زیبا – موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی – 1351 )

همزمان با تاثیر ضوابط و مقررات مصوب طرح جامعه دیگر قوانین مقطعی صادر شده از جانب دیگر مراجع ذی صلاح مانند قوانین تفکیک زمین از سوی وزارت راه و ساختمان و همچنین ضوابط ساخت از جانب شهرداری ها که بعضا به طریقی موافق و یا مغایر ضوابط طرح جامع بودند به صورت مستقیم و غیر مستقیم بر کالبد معماری معاصر تاثیر گذار بوده اند. برای مثال طرح تفکیکی زمین ها به صورت شمال شرقی – جنوب غربی شرایط خاصی را جهت قرارگیری ساختمان حاکم نموده اند. همچنین قوانین شهرداری شیراز میزان پیشروی ساختمان را بر مبنای 60 درصد طول قطعه زمین تعیین می نماید، که بر طبق آن تبصره ی شماره 3 و 4 مندرج در طرح جامع بلا اجرا مانده است.

 

بررسی ضوابط و مقررات حاکم بر شهرسازی و معماری در نمونه های مورد مطالعه

بر اساس برداشت و اطلاعات جمع آوری شده از 20 نمونه واحد مسکونی در محدوده با تراکم کم ساختمان ها بر اساس نوع پلان و نحوه ی قرارگیری در زمین به چهار گروه تقسیم گردیده است. گروه الف، شامل ساختمان های یک طبقه با ورودی از شمال (در از ساختمان)، گروه ب، ساختمان ها با ورودی از شمال دو طبقه (در از ساختمان)، گروه ج، ساختمان های در از شمال با پارکینگ روباز (در از ساختمان)، ساختمان های گروه د، در از جنوب (در از حیاط) می شوند. مشخصات هر یک از 20 ساختمان نمونه مورد مطالعه در چهار گروه نام برده در جدول شماره 1 نشان داده شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول شماره 1. مشخصات نمونه های مورد مطالعه

پارکینگ تعداد طبقات حیاط خلوت ²m پیش آمدگی ²m زیر بتا ²m سطح اشغال ²m مساحت ²m تعداد پلان نمونه نوع
1 1 2.5 139 139 212 1 احمد رضا تورانی الف
1 1 3 135 135 270 2
1 1 6 5 164 164 274 3
1 1 2.5 110 110 230 4
1 1 3 125 125 250 5
1 2 3 170 135 215 1 احمد رضا تورانی ب
1 2 340 170 270 2
1 2 260 135 270 3
1 2 2 220 110 212 4
1 2 5 295 145 273 5
1 1 4 5 150 150 260 1 احمد رضا تورانی ج
1 1 3 5 130 130 256 2
1 1 5 6 135 135 270 3
1 1 7 6 160 160 278 4
1 1 6 7 150 150 270 5
2 1 5 5 135 135 270 1 احمدرضا تورانی د
2 1 6 4 135 135 275 2
2 1 6.3 5 165 165 270 3
1 1 6 3 140 140 215 4
1 1 5 3 139 139 212 5

 

با توجه به اطلاعات طبقه بندی شده حاصل از 20 نمونه ساختمان طبقه بندی شده در چهار گروه اصلی تعیین شده، نوع و نحوه ی تاثیر هر یک از ضوابط و مقررات تعیین شده در طرح جامع شیراز در محدوده مسکونی با تراکم کم مورد بررسی واقع گردید و نتایج در جدول شماره 2 نشان داده شده است. در این جدول ردیف ها بیانگر قوانین ومقررات دهگانه اجرایی ذکر شده حاکم بر حوزه های با تراکم کم بر طبق مصوبات شورای عالی شهرسازی دراولین طرح جامع شهر شیراز می باشد. و ستون های بیانگر هر یک از نمونه های مورد مطالعه میباشد. و همچنین هر یک از خانه های مشخص شده با رنگ خاکستری بیانگر تحقق مقررات در نمونه ی مورد بررسی می باشد.

 

 

احمد رضا تورانی 

جمع بندی

جدول شماره 2 تاثیر ضوابط و مقررات حاکم بر شهرسازی و معماری را بر ساختمان های مسکونی معاصر نشان می دهد. بررسی ضوابط و مقررات مصوبه ارگان ها در ساختمان های مسکونی نمونه نشان میدهد که قوانین مصوب از طرف ارگان های مختلف بعضا با هم مغایرت داشته و در مواردی که بین قوانین طرح جامع و قوانین مصوبه مقطعی مغایرت وجود داشته است، قوانین مقطعی مصوب در ساخت بناهای مسکونی ملاک عمل قرار گرفته است. که این عامل را شاید بتوان در ناکارآمدی طرح های جامع دانست. نوع و طرح مایه ی ساختمان های مسکونی این دروه حاکی از حذف برخی فضاهای معماری سنتی ایران مانند حیاط مرکزی و ایوان از کالبد معماری معاصر است. نوع تفکیک زمین به واسطه ی طول و عرض محدود در این دوره و همچنین پیشروی 60 درصد طول زمین (مصوب شهرداری) منجر به حذف حیاط مرکزی از کالبد معماری مسکونی این دوره گردیده است. به این ترتیب کیفیت نور طبیعی که به واسطه ی حیاط مرکزی تامین می گردید و از نظر اقلیمی نیز پاسخگوی مناسبی جهت استفاده از فضاها در تابستان و زمستان بود، از بین رفته و به واسطه ی ازدیاد طول نسبت به عرض زمین و عدم نفوذ نور به منتهی الیه ساختمان ها، نوعی تازه و نامطلوب از کیفیت نور غیر مستقیم بوسیله ی فضاهای واسط با نورگیری از سقف (پاسیو) در ساختمان های مسکونی معاصر به وجود آمد. همچین طبق مصوبه شماره 8 طرح جامع مساحت ایوان به عنوان 2/1 میزان تصرف مجاز در عرصه تعیین می شود و به این صورت بر اساس محدودیت های موجود این گونه فضاهای اقلیمی نیز از کالبد معماری معاصر حذف می گردند. این نکته نیز در این پژوهش قابل ذکر می باشد که در این واحد های مسکونی بعضا تعداد پارکینگ های مورد نیاز تامین نگردیده است. که هر دو مورد متاثر از نوع تفکیک اراضی شهری و همچنین ضوابط و مقررات حاکم بر طراحی معماری می باشد. همچنین غالبا عدم رعایت میزان تصرف در پلاک های مسکونی مشاهده گردیده است، که از جمله عوامل آن را میتوان عدم تطابق ضوابط و مقررات طرح های جامع و ضوابط و مقررات مقطعی حاکم بر ساخت و ساز دانست.

 

نتیجه گیری

  • تبصره شماره 1 مصوب طرح جامع در نمونه های مورد مطالعه محقق نگردیده است. که این موضوع به دلیل مقدم شدن قانون 60 درصد پیشروی در طول زمین (مصوب شهرداری) بر 50 درصد متر مربع تصرف در زمین (طرح جامع) است.
  • تبصره شماره 2 مصوب طرح جامع در 35 درصد نمونه های مورد مطالعه محقق گردیده است. دلیل عدم اجرای کامل مصوبه ناشی از نوع تفکیک زمین توسط وزارت راه و ساختمان می باشد.
  • تبصره شماره 3 مصوب طرح جامع در 45 درصد نمونه های مورد مطالعه اجرا گردیده است. دلیل عدم اجرای کامل مصوبه ناشی از مقدم شدن قانون 60 درصد پیشروی در طول زمین (مصوب شهرداری) بر 50 درصد متر مربع تصرف در زمین (طرح جامع) است.
  • تبصره شماره 4 مصوب طرح جامع در 45 درصد نمونه های مورد مطالعه اجرا گردیده است. دلیل عدم اجرای کامل مصوبه ناشی از مقدم شدن قانون 60 درصد پیشروی در طول زمین (مصوب شهرداری) بر 50 درصد متر مربع تصرف در زمین (طرح جامع) است.
  • تبصره شماره 6 مصوب طرح جامع در 80 درصد موارد کارآمد بوده و رعایت گردیده است.
  • تبصره شماره 7 مصوب طرح جامع بدلیل عدم اجرای زیرزمین در واحد های مسکونی مورد مطالعه قابل بررسی نبوده است.
  • تبصره شماره 8 مصوب طرح جامع در 25 درصد موارد رعایت گردیده است. و تنها در مواردی که 50 درصد متر مربع تصرف در زمین (مصوب طرح جامع) بر 60 درصد طول پیشروی (مصوب شهرداری) مقدم گردیده است، قابل بررسی می باشد.
  • تبصره شماره 9 مصوب طرح جامع بدلیل عدم استفاده از این نوع فضا در نمونه های مورد مطالعه قابل بررسی نبوده است.
  • تبصره شماره 10 مصوب طرح جامع تنها در مواردی که از نوع فضای حیاط خلوت در طراحی معماری استفاده گردیده است، قابل بررسی بوده است (60 درصد موارد). که در تمام این موارد نیز حداقل فضای تعیین شده برای حیاط خلوت تامین نگردیده است.

در نتیجه باید اشاره کرد، نقش ضوایط و مقررات مصوب ارگان ها بر کالبد معماری در دوران معاصر امری غیر قابل انکار می باشد. و در عین مغایرت بین ضوابط و مقررات مصوبه ارگان ها بر شکل گیری کالبد معماری معاصر تاثیر گذار بوده است. به نحوی که منجر به حذف برخی از عناصر معماری سنتی مانند حیاط مرکزی و ایوان از کالبد معماری مسکونی معاصر گردید. و همچنین فضاهایی مانند پاسیو و نورگیر ها برای تامین نور فضاهای تاریک بوجود آمدند. که کیفیات نور فضاها را نسبت به قبل به شدت کاهش داده است.

 

 

 

 

فهرست مراجع

  1. افتخاری راد، زهرا (1389) “نگاهی به بهسازی شهری در انگلستان، نشریه اینترنتی نوسازی، سال دوم، شماره 00904.
  2. آیتی، حمید، کمیلی، محمد (1390) “تحلیلی بر شهرهای جدید به عنوان بخشی از مداخله دولت در شهرنشینی (با تاکید بر دوره پس از انقلاب صنعتی)، فصلنامه شهر ایرانی اسلامی، شماره 6، صفحه 97-106.
  3. دانشکده هنر های زیبا – موسسه ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی (1351) :طرح جامع شیراز”، دانشکده هنرهای زیبا.
  4. زهرا برزگر، شاهین حیدری (1392) “بررسی تاثیر تابش دریافتی خورشید در بدنه های ساختمان بر مصرف انرژی بخش خانگی (نمونه ی موردی جهت گیری جنوب غربی و جنوب شرقی در شهر شیراز)، مجله ی علمی پژوهشی هنرهای زیبا، دوره ی 18 شماره 1،صفحه 45- 56.
  5. برمگ، حسن (1389) “طرح های جامع شهری شیپوری از سر گشاد، فصلنامه مهندس مشاور، شماره 50، صفحه 22- 26.
  6. تقوایی، سید حسین (1391) “از سبک تا هویت در معماری، نشریه هنرهای زیبا، دوره 17، شماره 2، صفحه 65- 73.
  7. حبیبی، سید محسن (1386) “از شار تا شهر، چاپ هفتم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
  8. حبیبی، محسن، تحصیلدار، مهدی، پور محمدرضا، نوید (1390) “شرحی بر اصول و قواعد شهرسازی بومی در ارتباط با نظریه های معاصر شهرسازی، مسکن و محیط روستا، شماره 135، صفحه 3- 22.
  9. خبیری، فروغ (1392) “بررسی تاثیر اندیشه های انقلاب مشروطه بر معماری دوره ی پهلوی با تاکید بر باستان گرایی، چیدمان، سال دوم، شماره 3، صفحه 214- 217.
  10. زرکش، افسانه (1388) “عوامل شکل دهنده معماری ابنیه خصوصی در دوره پهلوی دوم، ماهنامه بین المللی راه و ساختمان، سال 7، شماره 66، صفحه 70- 82 .
  11. زرکش، افسانه (1391) “علل تاثیر معماری بناهای دولتی و عمومی بر معماری بناهای خصوصی در دوره پهلوی دوم، باغ نظر، سال نهم، شماره 22، صفحه 23-34.
  12. صالحی، اسماعیل (1382) “نقش و اهمیت ضوابط و مقررات شهرسازی در زمان معاصر، مجله آبادی، دوره 13، صفحه 65- 72.
  13. صالحی میلانی، ساسان (1381) “تاثیر ضوابط و مصوبات مقطعی بر سازمان کالبدی شهر تهران، مجله آبادی، صفحه 102- 107.
  14. ضرابی، اصغر و قنبری، محمد (1389) “شهر سالم، مجموعه مقالات دومین همایش ملی شهر سالم، کد 75، سبزوار.
  15. عزیزی، محمد مهدی (1379) “سیر تحول سیاستهای مداخله در بافت های کهن شهری در ایران، نشریه هنرهای زیبا، شماره 7، صفحه 37- 46.
  16. مجتهد زاده، غلامحسین (1383) “برنامه ریزی شهری در ایران، چاپ پنجم، انتشارات دانشگاه پیام نور، تهران.
  17. مهندسین مشاور شهر و خانه، (1383) بازنگری طرح تفضیلی شهر شیراز اهداف و راهبردها، شهرداری شیراز – معاونت شهرسازی و معماری.
  18. میری نژاد، سهیل (1392) “رماتیسم در معماری معاصر ایران (با تاکید بر معماری دوره پهلوی دوم پس از سال 1332 شمسی)، نشریه هنرهای زیبا، دوره 18، شماره 1، صفحه 91- 102.
  19. وارثی، حمیدرضا، قنبری، محمد، پورقیومی، حسین (1391) “ارزیابی میزان تحقق پذیری طرح جامع شهر جدید بینالود (جمعیت، اشتغال، مسکن)، جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، سال 23، پیاپی 48، شماره 4، صفحه 139- 150.

سایت ها:

  1. درگاه ملی آمار ایران، 10/2/1393، قابل دسترس در : http://amar.org.ir/default.aspx
  2. https://www.google.com/earth

ارسال یک نظر

×

سلام

تیم پشتیبانی شرکت طراحی مهندسی مشاور ساخت در خدمت شماست.

× ارتباط از طریق واتساپ